Etik Nedir?
Etik, eylemleri doğru ya da yanlış yapanın ne olduğunu ve iyi bir yaşamın ne anlama geldiğini inceleyen felsefe dalıdır. Büyük kuramlar nasıl karar vermemiz gerektiğine farklı yanıtlar sunar.
Etik, davranışa rehberlik eden ahlaki ilkelerin incelenmesidir; eylemlerin, kuralların veya karakter özelliklerinin iyi, doğru ya da erdemli olup olmadığını sorgular.
- •Eylemleri sonuçlarına değil kural ve ödevlere göre yargılar
- •Bazı eylemler sonuçtan bağımsız olarak yanlıştır
- •Immanuel Kant ile ilişkilendirilir
- •Örnek: duyguları korumak için bile olsa yalan söylemek yanlıştır
- •Eylemleri sonuçlarına/getirdiklerine göre yargılar
- •Doğru eylem en iyi sonucu en üst düzeye çıkarır
- •Faydacılık (Bentham, Mill) ile ilişkilendirilir
- •Örnek: en iyi sonucu doğuruyorsa bir yalan kabul edilebilir
Adım adım çözümlü örnekler
'Tramvay problemi': kaçak bir tramvay, kolu çekmezsen 5 kişiyi öldürecek; kolu çekersen bunun yerine 1 kişi ölecek. Bir faydacı nasıl karar verir?
Bir faydacı toplam refahı hesaplar: kurtarılan 5 can ile kaybedilen 1 can. İyi sonuçları en üst düzeye çıkarmak, kolu çekmenin daha yüksek net fayda ürettiği anlamına gelir (kurtarılan 5 > kaybedilen 1). Bu yüzden bir faydacı, zararı doğrudan verme eylemi yerine sonuçlara öncelik vererek kolu çekerdi.
Aynı tramvay problemine bir Kantçı deontolog nasıl yanıt verir?
Kant'ın kategorik buyruğu, eylemin kuralının (maksiminin) çelişkisiz şekilde evrenselleştirilip evrenselleştirilemeyeceğini sorar. Bir kişiyi diğerlerini kurtarmak için salt araç olarak kullanmak, o kişiyi bir amaç değil nesne gibi ele almaktır. Birçok deontolog, daha fazlasını kurtarmak için bile olsa aktif olarak ölüme sebep olmanın, insanları salt araç olarak kullanmama ödevini ihlal ettiği sonucuna varır.
Bir esnaf her zaman doğru para üstü verir — bir kural veya sonuç hesabından değil, dürüstlük kişiliğinin bir parçası olduğu için. Bu davranışı hangi etik kuram en iyi açıklar?
Erdem etiği, kurallar veya sonuçlar yerine dürüstlük, cesaret ve cömertlik gibi karakter özelliklerine (erdemlere) odaklanır. Esnaf, ceza korkusundan veya fayda hesabından değil, yerleşik erdemli bir eğilimden hareket eder. Bu, Aristoteles'in erdem etiğiyle örtüşür: doğru eylem iyi karakterden akar.
Bilgi kartları
Mini test
S1.Hangi kuram bir eylemi yalnızca sonuçlarına göre yargılar?
S2.Kant'ın kategorik buyruğu hangi kurama aittir?
S3.Erdem etiği en çok neyle ilgilenir?
S4.Tramvay probleminde katı bir faydacı ne yapar?
“Etik Nedir?” için tüm kartlar, çözümlü adımlar ve AI hoca desteği Notek'te — sınavdan önce elle çalış.
Sık yapılan hatalar
Etik sadece akıl yürütmesiz kişisel görüştür. — Doğrusu: Etik kuramlar, lehte veya aleyhte tartışılabilecek yapılandırılmış akıl yürütmeler (kurallar, sonuçlar, karakter) sunar.
Sonuççuluk 'amaç her zaman araçları haklı çıkarır' demektir. — Doğrusu: Amaç doğruluğu belirler demektir, ama gelişmiş versiyonlar yine de hakları ve uzun vadeli zararları tartar.
Deontoloji sonuçları tamamen görmezden gelir. — Doğrusu: Sonuçlara ödevden daha az ağırlık verir, ama sonuçların hiçbir zaman önemli olmadığını iddia etmez.
Erdem etiğinin pratik bir rehberliği yoktur. — Doğrusu: Erdem etiği, o durumda erdemli ve pratik açıdan bilge bir kişinin ne yapacağını sorarak eyleme rehberlik eder.
Sıkça sorulan sorular
Etik nedir?
Etik, doğru ile yanlışı ve bir yaşamı ya da eylemi ahlaki olarak iyi yapanın ne olduğunu inceleyen felsefi çalışmadır.
Deontoloji ile sonuççuluk arasındaki fark nedir?
Deontoloji eylemleri kural/ödeve göre yargılar; sonuççuluk onları sonuçlarına göre yargılar.
Etik kuramlara örnekler nelerdir?
Başlıca örnekler deontoloji (Kant), sonuççuluk/faydacılık (Mill) ve erdem etiğidir (Aristoteles).
Filozoflar neyin etik olduğuna nasıl karar verir?
Tramvay problemi gibi gerçek ikilemlere kural temelli ödevler, sonuç hesapları veya erdemli karakter gibi kuramları uygularlar.